چهارشنبه, ۵ آبان ۱۴۰۰، ۰۸:۲۵ ب.ظ

مراسم کف زنی و آیین شب چله‌ ای

مدیر پژوهش های میراث فرهنگی استان گفت: مراسم کف زنی و آیین شب چله‌ ای نو دامادها از آداب و رسوم خاص مردم خراسان جنوبی است که در شب های چله انجام می شود.

برآبادی گفت: در مراسم کف زنی، افراد فامیل در شب یلدا دور هم جمع می شوند و در هوایی سرد، کف را که نوعی شیرینی محلی شبیه بستنی است را می زنند.

ماده اولیه کف از ریشه یک گیاه صحرایی به نام بیخ تهیه می شود، به این صورت که بیخ را چند بار در آب می جوشانند و  آب آن را عوض می کنند تا تلخی آن گرفته شود و پس از سرد شدن آب را در ظرف سفالی بزرگی مرسوم به تغار ریخته و با ترکه ای از درخت گز یا انار آن را هم می زنند تا کف کند.

زمانی که کف سفت شد روی آن را مقداری شیره انگور و مغز خشکبار مانند بادام، پسته، تخم رازیانه و بادیان می ریزند.

برآبادی افزود: در شب چله مردم خراسان جنوبی در کنار مراسم کف زنی در خانه بزرگترها، با شاهنامه و حافظ خوانی، پذیرایی با انواع شیرینی، آجیل، میوه و محصولات باغی تولیدی همین منطقه همچون عناب، بادام، توت خشک، کشک زیره ای و کله شاهدانه و کنجد این شب را به صبح می رسانند.

مدیر پژوهش های میراث فرهنگی استان گفت: در مراسم شب چله نو دامادها نیز، خانواده داماد با خرید هدیه های مختلف، میوه، خشکبار و شیرینی به دیدن نوعروس می روند.

در بین مردم خراسان جنوبی، چله بزرگ زمستان از اول دی آغاز و دهم بهمن به پایان می رسد که به آن چله کلو یا چله بزرگ می گویند.

چله خرد یا چله کوچک هم 11 بهمن شروع و تا پایان این ماه ادامه دارد.

مراسم و آیین کف زنی خراسان جنوبی به شماره 815 در بهمن ماه سال 91 در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

 

"کف" نوعی شیرینی سنتی است که با زدنِ آب ریشه نوعی گیاه خودرو در بیابان به دست می آید.
برای تهیه این شیرینی مقداری "بیخ" که در اصطلاح علمی به آن" چوبک" گفته می شود را کوبیده و چند بار در آب می‌‏ جوشانند و چون این آب تلخ است باید آن را عوض ‌کنند و مجدد بجوشانند.
این کار را آنقدر تکرار می ‏‌کنند که تلخی آب گرفته شود و هیچ طعمی نداشته باشد و آنگاه آن را در ظرف بزرگی سفالی یا تغار سفالی می ‏‌ریزند و هم می زنند.
این شیرینی را به تنهایی نمی توان تهیه کرد و حتما باید در مراسمات دسته جمعی و با شرکت چند نفر انجام شود.

یکی از آیین‌های ویژه شب یلدا در استان خراسان جنوبی برگزاری مراسم 'کف زدن' است . «کف» نوعى شیرینى است که با «زدنِ» آب «چوبک» و شیرین کردن آن به دست مى‏آید . برای تهیه این شیرینی محلی مقدارى «چوبک» یا «بیخ» ( که ریشه نوعی گیاه صحرایی است ) را کوبیده و چند بار در آب مى‏جوشانند و چون این آب تلخ است ، آن را عوض می‌کنند و مجدداً مى‏جوشانند . این کار را آنقدر تکرار مى‏کنند که تلخی آب گرفته شود و هیچ طعمى نداشته باشد . این آب را مى‏گذارند سرد شود ، انگاه آن را در ظرف بزرگی که بهتر است تغار سفالی باشد ، مى‏ریزند . مردان و جوانان فامیل با دسته‌ای از چوب‌های نازک درخت انار به نام « دسته گز» این مایع را آنقدر هم می‌زنند تا به صورت کف درآید ، البته این کار باید در محیط سرد صورت گیرد و معمولا هم زدن با آهنگ خاصی ادامه می‌یابد تا «کف» سفت شود . آنگاه مقدارى شیره انگور یا شیره شکر و یا پودر شکر را به تدریج به آن اضافه می‌کنند و زدن کف را ادامه مى‏دهند تا خوب مخلوط شود و «کف» شیرین گردد . وقتى که «کف» از هر جهت آماده شد آن را در ظرف هایى مى‏کشند و روى آن را مغز کوبیده گردو ، بادام ، پسته و تخم رازیانه ( بادیان) مى‏پاشند و با سرانگشت آن را مى‏خورند . «کفى» که بدین سان به دست مى‏آید خوراکىِ شیرین ، لذیذ ، مطبوع ، معطّر و خوشگوارى است که مقدار زیادى از آن را مى‏توان خورد . قبل از آن که «کف» را شیرین کنند ؛ براى شوخى و تفریح گاهى مقدارى از آن را به سر و صورت یکدیگر مى‏مالند و چون این کف رنگ و طعم و بویى ندارد؛ آزارى به کسى نمى‏رساند . این عمل باعث خنده و موجبى براى تفریح است . گاهی نیز در شبهای برفی برای شگون مقداری از کف را روی برف ها می ریزند. «کف زدن» از سرگرمى‏هاى بسیار زیبا و خوشمزه زمستان به خصوص شب چلّه یا یلدا است که معمولا در بین همه مردم استان خراسان جنوبی وجود دارد ، اما در روستاها که هوا سردتر است ، مردم بیشتر کف می‌زنند و حتی کف را برای همسایگان و دوستانشان نیز می‌برند .

مردان و بیشتر جوانان فامیل با دسته‌ ای از چوب ‌های نازک به نام "دسته گز" این مایع را آنقدر هم می‌ زنند تا به صورت کف درآید، البته این کار باید در محیط سرد صورت گیرد و معمولا هم زدن با آهنگ خاصی ادامه می‌یابد تا "کف" سفت شود.

برای شیرین شدن این مایع مقداری شیره انگور یا شکر را به تدریج به آن اضافه می‌ کنند و زدن کف را ادامه می‏ دهند.
سپس کف آماده شده را در ظرف های خاص می کشند و با خلال پسته، گردو و بادام تزئین و از میهمانان پذیرایی می کنند.

هدف از برگزاری مراسم کف زنی انسجام خانواده، صله رحم و دیدار بزرگترهای فامیل است که سوز و سرمای زمستان را برای مردم امید بخش می کند.
مردم خراسان جنوبی نیز همانند مردم سایر مناطق ایران با خرید آجیل، میوه و شیرینی و برپایی مهمانی به استقبال فصل زمستان می روند.

چله برون برای عروس در شب یلدا
دادن هدیه به عروس از مراسم ویژه خراسان جنوبی که مردم با خرید هدیه، خوراکی و میوه به خانه عروس می روند .
در شب یلدا خانواده داماد برای دخترانی که در دوران نامزدی هستند هدایای از جمله میوه، آجیل و پوشاک زمستانی را در مجمعه هایی بزرگ تزئین کرده و به خانه عروس می برند.
این مراسم در تمام شهرستانها ی خراسان جنوبی برگزارمی شود اما هنوز در برخی از روستاها به صورت کاملا سنتی و با آئین و رسوم خاصی برگزار می شود.

گاه شماری شب یلدا (شب چله ) در خراسان جنوبی
مسئول حوزه پژوهش اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی گفت: شب آغاز فصل زمستان که به شب یلدا یا چله معروف است در نزد مردم خراسان جنوبی همانند سایر ایرانیان گرامی داشته می‌‌ شود.

سید احمد برآبادی افزود: براساس گاه شماری بومی و قدیمی چله بزرگ زمستان از فردای این شب یعنی از اول دی ماه شروع شده و تا 40 روز (دهم بهمن) ادامه دارد به این چله " چله کلو یا چله بزرگ " گفته می‌شود و " چله خرد یا چله کوچک " از 11 بهمن آغاز شده و در پایان این ماه به پایان می ‌رسد.
همانند چله‌ های زمستان، سابق در تابستان و ماه‌های تیر و مرداد هم چله‌های تابستان قرار داشته‌ اند.
این گاه شماری براساس طبیعت و آب و هوای ایران تنظیم شده و مورد توجه کشاورزان و دامداران است.
سابق اهالی خراسان جنوبی هم مانند بقیه مردم به این گاه شماری اهمیت فراوانی داده و تابستان و زمستان واقعی را همین دوچله می دانستند.
وی گفت: ماه اسفند را جزء زمستان به حساب نیاورده و آن را «ماه نوروز » می خوانند.
شب چله چون بلندترین و طولانی ترین شب سال است از بین شب های دیگر سال متمایز و خاص بوده به این علت که از فردای این روز، روزها بلندتر شده و شبها کوتاهتر می شود و همچنین به تدریج تاریکی کاهش و روشنایی و نور افزایش می یابد.
برآبادی گفت: از روزگاران بسیار دور مردم خراسان جنوبی همچون سایر هموطنان این شب را گرامی داشته و به جشن و سرور می پردازند.
فامیل و خویشاوندان در این شب به خانه بزرگترها و بزرگ خاندان رفته و همچنین صاحب خانه از آنان با انواع شیرینی، آجیل و میوه پذیرایی می کند. مخصوصاٌ میوه شب چله بیشتر هندوانه و انار است و آجیل های مخصوص شب چله هم بیشتر میوه های خشک شده و محصولات باغی است.
مردم براین عقیده اند که اگر در شب چله زمستان هندوانه بخورند از گرما چله تابستان در امان خواهند بود.
شاهنامه خوانی، حافظ خوانی،چله برون و برگزاری مراسم و آیین کف زنی از دیگر مراسم شب چله خراسان جنوبی است.

شب یلدا مظهر فراغ و جدایی و درازی و طولانی است و معمولا شب هجران و زندان‌های تاریک را به شب یلدا تشبیه کرده‌اند.

یلدا واژه سریانی و به معنای میلاد، به ویژه شب تولد میترا (ایزدمهر) بوده که بعدها این شب، شب تولد عیسی مسیح نیز گفته شده و مانند بسیاری از اعتقادات دیگر از آئین میترائیسم به مسیحیت منتقل و همزمان با شب چله است.

شب یلدا آخرین شب پاییز و طولانی ‌ترن شب سال است که از قدیم به عنوان "شب چله" نامگذاری شده است.

در گذشته زمستان حقیقی را دو ماه می ‌دانستند و به چهل روز اول"چله بزرگ" و به بیست روز بعد "چله کوچک" می ‌گفتند و در ابتدای چله بزرگ جشن شب چله می‌ گرفتند.

چون از روز بعد از شب چله کم‌ کم روزها بزرگ و شب ‌ها کوچک می ‌شوند در واقع این جشن به‌ نشانه‌ آغاز پیروزی نور بر ظلمت برگزار می شود.

اجداد ما این شب را تا به صبح به جشن و پایکوبی به گرد آتش می پرداختند برخوانی الوان از میوه هایی چون هندوانه، خربزه، انار، سیب، خرمالو و به می نشستند. این میوها هریک بار معنایی نمادین با خود دارد، هندوانه که قاچ های مدور می خورد چون خورشید، یادآور گرمای تابستان و فرونشاندن عطش است.

انار صندوقچه دانه های مروارید  سرخ که خود نماد تناسل نسل و زایش است و شب چره هایی که با شکستن آن شادی را با خود به همراه می آورد و دمی همه را از حرف زدن باز می دارد.

پایان فصل خزان و فرارسیدن سرما و دگرگونی رنگ زمین از زردی خزان به سفیدی عشق و محبت را ایرانیان از دیرباز در شبی بلند و مهربان گرامی می دارند.

جای جای ایران زمین به عنوان سرزمینی کهن با کوله باری مملو از آیین های هزاران ساله، " یلدا " بلندترین شب سال را به گونه ای خاص و برگرفته از آیین ها و سنت های بومی منطقه به صبح می رسانند.

آیین های شب یلدا گرچه در گذر ایام دستخوش تغییراتی شده اما همچنان در سنت های مناطق مختلف کشور مورد توجه قرار دارد هرچند که زندگی ماشینی و گرفتاری های روزمره ، موجب ایجاد فاصله میان مردم  با سنت ها و آیین های گذشته شده، اما هنوز هم جلوه ها و نمادهای از سنت های ویژه ای از ایران باستان در ایامی مانند شب یلدا به چشم می خورد.

مراسم "کف زنی" در بیرجند

در بیرجند  نیز آداب و رسوم خاصی مانند مراسم کف ‌زنی و آیین شب چله‌ ای نو داماد ها برگزار می شود شبهای طولانی زمستان با زدن کف در خراسان جنوبی کوتاه می ‌شود.

"کف" نوعى شیرینى است که با زدنِ آب "چوبک" و شیرین کردن آن به دست مى ‏آید  برای تهیه این شیرینی محلی مقدارى "چوبک"  که در گویش بیرجند "پشمشویه" یا  "بیخ" مى ‏نامند ( که ریشه نوعی گیاه صحرایی است) را کوبیده و چند بار در آب مى ‏جوشانند و چون این آب تلخ است آن را عوض می‌ کنند و مجددا مى ‏جوشانند این کار را آنقدر تکرار مى ‏کنند که تلخی آب گرفته شود و هیچ طعمى نداشته باشد.

 آب را مى‏ گذارند سرد شود آنگاه آن را در ظرف بزرگی که بهتر است تغار سفالی باشد ، مى ‏ریزند و با "دسته‏ گز" که از ترکه‏ه ای به هم بسته شده درخت گز یا انار است هم مى‏ زنند و این زدن را آنقدر ادامه مى ‏دهند که آب چوبک "کف" کند و معمولا هم زدن با آهنگ خاصی ادامه می‌ یابد تا "کف" سفت شود.

سپس مقدارى شیره انگور یا شیره شکر و یا پودر شکر را به بتدریج به آن اضافه می کنند و زدن کف را ادامه مى‏ دهند تا خوب مخلوط شود و "کف" شیرین شود. وقتى که «کف» از هر جهت آماده شد آن را در ظرفهایى مى ‏کشند و روى آن را مغز کوبیده گردو، بادام، پسته و تخم رازیانه و بادیان مى ‏پاشند و با سرانگشت آن را مى ‏خورند.

"کف زدن" از سرگرمى‏ هاى زمستان به خصوص شب چلّه یا یلدا است، در این میان گروهی از جوانان قبل از شیرین کردن کف‌ ها با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن کف به سر و صورت یکدیگر شادی و نشاط را به جمع مهمانان می آورند.

گاهی نیز در شبهای برفی برای شگون مقداری از کف را روی برفها می ریزند.

"شب چله ای "

برای برگزاری این جشن خانواده‌ها سعی می‌ کنند، تا حد امکان انواع میوه و آجیل محلی از جمله عناب، سنجد، توت خشکه، برگه هلو، برگه زردآلو، تخمه، هندوانه، خربزه و انار را آماده و از مهمانان پذیرایی کنند.

بردن هدیه به خانه عروس با عنوان "شب چله‌ ای" از مراسم شب یلدا در استان خراسان جنوبی  است.

 در این شب برای دخترانی که به تازگی نامزد شده‌اند، ازسوی خانواده داماد، هدایایی فرستاده می ‌شود و خانواده‌های عروس و داماد دور هم جمع می ‌شوند.

سینی تنقلات و میوه ، پارچه و یا لباس نو از هدایایی است که از طرف داماد آینده به خانه عروس فرستاده می شود تا نویدی برای زندگی گرم و پر امید آنان باشد.

 در این شب افراد با جمع شدن در خانه بزرگ فامیل، خواندن شعر و داستان، خوردن شیرینی، آجیل و انواع تنقلات، بلندترین شب سال تا پاسی از شب بیدار می‌ مانند.

میهمانی ها و شب زنده داری های شب یلدا از گذشته های دور در این استان مرسوم بوده و هنوز هم به قوت در میان مردم رایج است.

بازیهای دسته جمعی همچون گل یا پوچ ، طرح معما و چیستان و بازگویی قصه و داستانهای قدیمی توسط سالخوردگان و بزرگان فامیل و گرفتن فال حافظ از دیگر مراسم شب یلدا در بیرجند و سایر شهرستانهای خراسان جنوبی است.

کفبیخ یکی از آیین‌های سنتی مردم خراسان و بخصوص منطقه قهستان بوده است که مخصوص دورهمی های زمستان است که امروزه در بسیاری از شهر‌های جنوب خراسان از جمله: قاین ، بیرجند و گناباد برگزار می شود

کفبیخ، تهیه نوعی کف از ریشه‌های گیاه چوبک است که علاوه بر جنبه‌ی تفریحی آن، خواص دارویی فراوانی دارد.

ریشه‌های گیاه چوبک که اصطلاحا به آن "بیخ" می‌گویند

ریشه‌ها را چند بار در آب می جوشانند و چون این آب تلخ است آن را چند بار دور می ریزند.این کار را آنقدر تکرار می‌کنند که تلخی آب گرفته شود و هیچ طعمی نداشته باشد.

آب جوشانده شده وقتی که سرد شد در ظرف مخصوصی به نام "تغارسفالی "ریخته و با دسته‌ای چوبی که معمولا از چوب انار است آن‌را ساعت‌ها هم می زنند تا کف سفتی بدست آید

این نوع کف که به "بستنی زمستانی" نیز معروف شده است نوعی دسر است که توسط ریش‌سفیدان محل و به روش خاصی تهیه می‌شود

ب جوشانده شده وقتی که سرد شد در ظرف مخصوصی به نام "تغارسفالی "ریخته و با دسته‌ای چوبی که معمولا از چوب انار است آن‌را ساعت‌ها هم می زنند تا کف سفتی بدست آید

پس از تهیه کف آن‌را با زعفران و شکر و یا شیره انگور طعم دار کرده و از میهمانان پذیرایی می‌کنند

کفبیخ علاوه بر آنکه یک خوراکی مفید است و در بین بزرگتر‌ها طرفداران زیادی دارد، بسیاری از جوانان و کوچکترها را هم جذب خود کرده است اما نه به عنوان خوراکی بلکه به عنوان یک وسیله تفریح و سرگرمی.

 

دیگر موضواعات

آخرين نظرات

تصاوير منتخب 3

فروشگاه و گالری هنری خاوران

بزرگترین فروشگاه ، گالری هنری و صنایع دستی استان خراسان جنوبی

اطلاعات سايت